How Close is it to You?

14 Jan

foto: ©Robyn Paton

Emma Thompson in Den Haag voor tentoonstelling over vrouwenhandel

Het bestaan van gedwongen prostitutie en vrouwenhandel komt regelmatig in het nieuws. De verschrikkingen en de angst die er achter schuil gaan zijn echter niet voor te stellen. De tentoonstelling Journey confronteerde dit najaar de bezoekers met het afschuwelijke verhaal van de Moldavische Elena.

Corina Karstenberg

Afgelopen najaar was op Het Plein in Den Haag de tentoonstelling Journey te zien. Van 14 tot en met 24 oktober stonden er zeven containers voor de ingang van de Tweede Kamer, onder toeziend oog van Willem van Oranje. De bezoekers werden geconfronteerd met het levensverhaal van een jonge vrouw die (gedwongen) in de prostitutie terecht kwam; een afschuwelijke tocht in de wereld van de mensenhandel. Journey is ontwikkeld door de Helen Bamber Foundation, in samenwerking met Elena V. uit Moldavië, het slachtoffer van wie het verhaal centraal staat in de tentoonstelling.
De oprichters van de Helen Bamber Foundation (HBF) hebben beiden een bijzondere achtergrond. Om de tentoonstelling Journey in een juist perspectief te kunnen plaatsen, is het belangrijk iets meer te weten over Helen Bamber en Dr. Michael Korzinski.
De nu 85-jarige Helen Bamber (Londen, 1925) gaat op 19-jarige leeftijd als vrijwilliger werken in het bevrijde kamp Bergen-Belsen, om overlevenden van de Holocaust te helpen bij het verwerken van hun trauma’s. De keuze voor dit werk wordt mede ingegeven doordat ze is opgegroeid in een joods gezin met Poolse wortels. Haar vader las haar regelmatig voor uit het boek Mein Kampf, om haar te waarschuwen voor de duivelse kant van de mensheid. Haar werk in Bergen-Belsen helpt Helen Bamber haar eigen angsten de baas te worden.
Veertig jaar later richt Helen Bamber in het Verenigd Koninkrijk de Medical Foundation for Care of Victims of Torture (MFCVT) op, de eerste stichting die als doel heeft slachtoffers van marteling op te vangen en te behandelen. Haar werkzaamheden voor deze stichting brengen Helen Bamber in contact met Dr. Michael Korzinski die zich in twintig jaar op geheel eigen wijze heeft gespecialiseerd in de therapeutische begeleiding van ernstig getraumatiseerde slachtoffers van marteling en mishandeling. In zijn benadering geeft hij bijzondere aandacht aan de lichamelijke beleving in het verwerkingsproces. Vanaf 1990 werken Helen Bamber en Michael Korzinski nauw samen aan het ontwikkelen van een vernieuwende aanpak in een combinatie van fysieke en psychologische therapieën. In 2005 resulteert hun samenwerking in de oprichting van de Helen Bamber Foundation.

Een lange weg
Een van de mensen die Michael Korzinski intensief begeleidt in het verwerken van haar trauma’s, is Elena. In 1999 komt Elena op 17 jarige leeftijd, niet lang na het overlijden van haar vader, door haar goedgelovigheid in handen van mensenhandelaren. Een vrouw heeft haar onder valse voorwendselen weten te verleiden om in Engeland te gaan werken als receptionist voor een dokter. Wanneer Elena in Engeland aankomt wordt zij geconfronteerd met een rekening van £20.000,- die zij moet afbetalen door in de prostitutie te gaan werken. In eerste instantie weigert Elena, maar de handelaren dwingen haar door haar te verkrachten, te bedreigen en ernstig te mishandelen. Haar identiteit wordt haar ontnomen: ze heet voortaan Maria; een pruik en gebruikte kleding maken haar tot een persoon in wie zij zichzelf niet meer herkent. Als Elena uiteindelijk na enkele jaren weet te ontsnappen aan deze horror, komt ze in contact met de Helen Bamber Foundation. Het begin van een helend proces.
Na een lange weg van therapie gaat Elena werken als secretaresse. Op een dag is onder haar vrouwelijke collega’s het onderwerp van gesprek: vrouwen die ‘slachtoffer’ zijn geworden van mensenhandelaren. De collega’s zijn unaniem van mening dat deze vrouwen dit over zichzelf afroepen en in feite gold diggers zijn. Elena rent overstuur naar het nabijgelegen kantoor van Michael Korzinski en vertelt hem wat er gebeurd is. Michael Korzinski vraagt aan haar wat zij het liefst hieraan zou willen doen. Haar antwoord is dat zij zou willen dat de mensen gaan beseffen wat het betekent om slachtoffer te worden van mensenhandelaren, en dat men daar niet zo lichtzinnig over zou moeten oordelen. Michael Korzinski brengt Elena in contact met de voorzitter van de Helen Bamber Foundation, Emma Thompson. Elena spreekt twee uur lang met haar over de gebeurtenissen in haar leven. Emma Thompson geeft Elena en zichzelf een opdracht: bedenk zeven woorden die beschrijven wat je hebt meegemaakt, en schrijf ieder woord apart op een in wit papier omwikkeld luciferdoosje. Bij een volgende afspraak blijkt dat beiden op dezelfde woorden zijn uitgekomen: Hope, Journey, Uniform, Bedroom, Customer, Stigma en Resurrection. Hiermee begint een nieuwe reis, ditmaal een kunstzinnige reis die de toeschouwer een confronterende spiegel zal voorhouden: de tentoonstelling Journey.

Het tienjarig bestaan van de Nationale Rapporteur Mensenhandel (NRM)
Aanleiding van de tentoonstelling Journey is het tienjarig bestaan van de NRM. Sinds 2000 bestaat de functie NRM. Momenteel vervult mevrouw mr. C.E. Dettmeijer-Vermeulen deze functie met grote betrokkenheid, en wordt zij hierbij ondersteund door een stafbureau van zeven medewerkers, het BNRM. De NRM is onafhankelijk zonder operationele bevoegdheid. De Rapporteur heeft een signalerende en adviserende rol naar de overheid, en geeft zowel gevraagd en ongevraagd advies. Mevrouw mr. A.G. Korvinus is de eerste NRM geweest, in 2006 is zij opgevolgd door mevrouw mr. C.E. Dettmeijer-Vermeulen.
In 2008 heeft mevrouw Dettmeijer-Vermeulen de tentoonstelling Journey in Wenen gezien. Zij was hier zo van onder de indruk dat het idee ontstaan is om de tentoonstelling naar Nederland te halen in het kader van het tienjarig bestaan van BNRM. Daarnaast was er in Den Haag op 14 en 15 oktober een conferentie over mensenhandel georganiseerd.

Zeven containers
De tentoonstelling Journey bestaat uit zeven containers waarin zeven stadia uit het leven van Elena worden uitgebeeld. Zeven beroemde kunstenaars zijn aan de slag gegaan met de zeven woorden, en dagen ieder op eigen wijze de zintuigen van de toeschouwer op creatieve wijze uit. Ze verleiden de toeschouwer zich te verplaatsen in het leven van Elena en in de barre omstandigheden waarin zij werkte, leefde… en overleefde.
In de container Hope laat kunstenaar Michael Howells een glimp zien van een nieuwe toekomst, die uiteindelijk heel anders blijkt uit te pakken. Het is het moment dat Elena hoopvol naar de toekomst kijkt, een toekomst waarin zij haar talenten wil gaan ontplooien: “I dreamed about that I could be someone special. I just wanted to go to school”. Journey, bedacht door Mick Martin, laat de bezoeker in een zwart geschilderde container met ogen gesloten, aan de hand van geluiden ervaren hoe onzeker en onvoorspelbaar haar toekomst eigenlijk is: “At the beginning of my Journey I drank in the blue sky and I thought: This is the beginning of my new Life”. In de derde container genaamd Uniform, van de hand van Sandy Powell, wordt Elena een totaal andere identiteit aangemeten met een pruik en met kleding die niet haar eigen keuze is: “The person who I was died. The men saw what they wanted to see. I hated looking in the mirror. It was not me anymore. I had become something else and I hated her.”

foto: ©Robyn Paton

Bedroom gemaakt door Sam Roddick en Trevor Robinson is misschien wel de meest confronterende container: hier ervaart de toeschouwer de geuren en de smerigheid van een kamer waar Elena dag in dag uit moet slapen en werken; waar ze voortdurend tegen haar wil seks heeft met mannen, waar niet of nauwelijks schoongemaakt wordt: “I remember smell. It was disgusting. We bought these little pine tree cut-outs to ‘freshen the air’ It was cheap. We had to pay for it out of our ‘pocket money’. The smell mixed with the stink of the men. I cannot bear that smell. It’s toxic and makes me vomit.”

foto: ©Corina Karstenberg

Voor de container Customer is fotograaf James Ostrer in Brighton, Bristol en Londen naar bordelen gegaan en heeft hij een prostituee voor een half uur betaald en haar gevraagd foto’s te maken van hem in de posities en ‘kleding’ zoals de mannen die zij ontvangt dit graag zien. Het resultaat is een confronterende fotosessie die uitvoerig aan het publiek getoond wordt. Op de achtergrond is de stem van een acteur te horen die de resultaten voorleest van een onderzoek naar wat mannen beweegt die naar prostituees gaan: “Very good girl, who turned me on hellishly. Great body, very keen on multiple rounds. Seems to have a set routine, but a very natural looking girl. I don’t often go back for seconds so that should tell you quite a bit too (anonymous punter).”.(Coy, M., Horvarth, M., Kelly, L. 2007)
Stigma, de container ontworpen door Anish Kapoor, laat het stigma zien dat op een slachtoffer rust na zulke gruwelijke ervaringen. Op het eerste gezicht lijkt het een zwarte cirkel die geschilderd is op een schuin wit vlak, maar als je ernaartoe loopt blijkt het een zwart gat te zijn. Een symbool om uit te drukken wat stigma betekent ook nadat je bevrijd bent, en van de lange weg die afgelegd moet worden om enigszins te normaliseren en de schaamte weg te nemen: “I haven’t seen my families for eight years. Maybe they think I am dead. Maybe it’s better this way.”

foto: ©Corina Karstenberg

De laatste container heet Resurrection en is tot stand gekomen door de samenwerking van Emma Thompson en Mike Dempsey. In deze container hoor je Elena zelf aan het woord: zij vertelt haar verhaal en over wat nu…“I only think about my daughter. She is all I have left to care about.”

 Om de hoek
Ter gelegenheid van de opening van Journey komt ook Emma Thompson naar Den Haag. Tijdens haar diverse optredens in Nederland en ook wanneer zij samen met Koningin Beatrix en de Nationale Rapporteur Mensenhandel, mevrouw Dettmeijer-Vermeulen, de tentoonstelling bezoekt, valt haar grote betrokkenheid en enthousiasme op. In diverse interviews geeft Emma Thompson haar visie op de handel in mensen. Het huis waarin Elena gedwongen werd om als slavin te werken, bleek gelegen in West-Hampstead, bij Emma Thompsons huis om de hoek, waar zij altijd langs loopt om naar de metro te gaan. Dit feit grijpt Emma Thompson enorm aan, en haar belangrijkste vraag aan het publiek is dan ook: “How Close is it to You?”

foto: ©Bastiaan van Musscher

In een interview met Frenk van der Linden voor het NCRV programma Altijd Wat geeft Emma Thompson in heldere bewoordingen aan zich grote zorgen te maken over de richting waarin Nederland en Europa zich ontwikkelen: “I think one of your main difficulties, which you share with my country, is that the problem is often conflated, confused with the question of immigration. Therefore you have a country which is becoming less and less emphatic and less and less compassioned about people who are outsiders[…] We are going to have to live with systems of cooperation and that there is a great deal more porous and more adaptable. We cannot afford to lose, none of our European nations, our capacity for compassion for receiving the outsider who suffered, and who has come to us for help. That is a mark of a descent society.”

 

Met dank aan
Dr. Michael Korzinski (HBF), Stephanie Chaplin (HBF) en Mr. Corinne Dettmeijer-Vermeulen (NRM)
Fotografie: Robyn Patton, Bastiaan van Musscher en Corina Karstenberg

Voor meer informatie over de Helen Bamber Foundation en Journey: http://www.helenbamber.org/

Voor meer informatie over de Nationale Rapporteur Mensenhandel: http://www.bnrm.nl

Altijd Wat NCRV Interview Freek van der Linden met Emma Thompson 29 oktober 2010

Coy, M., Horvarth, M., Kelly, L. (2007) It’s just like going to the supermarket’ Men buying sex in East London. London Metropolitan University

Corina Karstenberg heeft in 2002 namens de gemeente Heerlen meegewerkt aan het project SecuCities Women: Crossborder cooperation and victims of trafficking for purposes of sexual exploitation, 2001-2003. Twee dagen na haar afstuderen als cultuurhistoricus heeft zij voor twaalf landen in Parijs een presentatie gehouden over het nieuwe legale prostitutiebeleid in Nederland.

Afgelopen december is dit artikel verschenen in het Tijdschrift Raffia het kwartaalblad van het Institute for Gender Studies (IGS) van de Radboud Universiteit (RU) Nijmegen: http://www.ru.nl/raffia/

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: